KHÁI NIỆM VỀ RỐI LOẠN TÂM THẦN

Theo định nghĩa của các chuyên gia, một rối loạn tâm thần là “hội chứng hành vi hay tâm lý có ý nghĩa lâm sàng hoặc mô hình tâm lý xuất hiện ở một cá nhân và được kết hợp với hiện tại hoặc khuyết tật hoặc có nguy cơ tăng lên đáng kể của tử vong, đau đớn, tàn tật, hoặc mất tự do nghiêm trọng

KHI NÀO CHÚNG TA BỊ RỐI LOẠN TÂM THẦN

  • Các bất thường hoạt động tâm thần nặng nề
  • Thời gian tương đối kéo dài
  • Ảnh hưởng đến cuộc sống

TẠI SAO CHÚNG TA PHẢI QUAN TÂM ĐẾN SỨC KHOẺ TÂM THẦN

* Rối loạn tâm thần tương đối phổ biến: Mọi chủng tộc, mọi tầng lớp, mọi lứa tuổi đều bị các rối loạn tâm thần. It nhất 15% dân số Hoa kỳ bị rối loạn tâm thần trong 1 năm.Còn ở Việt Nam, vào năm 2003, tỷ lệ người bệnh tâm thần và có dấu hiệu liên quan đến bệnh tâm thần tại Việt Nam chỉ khoảng 14%.Ở mỗi lứa tuổi khác nhau có một số bệnh rối loạn tâm thần đặc trưng.

* Rối loạn tâm thần ảnh hưởng đến chất lượng sống và sức lao động của chính bệnh nhân:

* Rối loạn tâm thần ảnh hưởng đến cuộc sống gia đình: Trong gia đình có một thành viên bị bệnh tâm thần, những người còn lại sẽ bị tác động ở các mức độ khác nhau.

– Ảnh hưởng đến các hoạt động trong gia đình

– Ảnh hưởng đến kinh tế của gia đình

– Ảnh hưởng đến tâm lý của các thành viên trong gia đình

* Rối loạn tâm thần ảnh hưởng đến cuộc sống xã hội: Rối loạn tâm thần có ảnh hưởng đến cuộc sống xã hội theo hai hướng chính:

– Các bệnh nhân tâm thần ảnh hưởng đến an ninh trật tự của xã hội

– Chi phí cho điều trị của các bệnh nhân tâm thần ngày càng tăng

– Sức lao động của xã hội bị suy giảm

* Nhiều bệnh nhân chưa được điều trị: Có đến 32,2% bệnh nhân tâm thần phân liệt chưa được điều trị, đối với trầm cảm là 56,3%, rối loạn lo âu lan tỏa 57,5%, nghiện rượu là 78,1%

* Có sự kỳ thị và phân biệt đối xử với bệnh nhân tâm thần: Điều này thể hiện qua các mặt sau:

– Xem thường bệnh nhân

– Hạn chế các hoạt động của bệnh nhân tâm thần

– Không đưa bệnh nhân đến các cơ sở điều trị phù hợp

– Cảm thấy xấu hổ về việc có người thân bị bệnh tâm thần

CÁC DẠNG RỐI LOẠN TÂM THẦN

  • Các rối loạn tâm thần phổ biến: Nó bao gồm trầm cảm, lo âu và các rối loạn dạng cơ thể.
  • Các rối loạn tâm thần nặng (loạn thần): Trong nhóm này có các rối loạn chính đó là tâm thần phân liệt, rối loạn cảm xúc lưỡng cực, rối loạn hoang tưởng và loạn thần cấp.
  • Các rối loạn thói quen xấu: Như nghiện rượu, nghiện ma túy,
  • Chậm phát triển tâm thần: Sự phát triển các hoạt động tâm thần bị chậm so với lứa tuổi.
  • Vấn đề sức khỏe tâm thần ở người lớn tuổi: Một trong những rối loạn cần được quan tâm nhất đó là suy giảm nhận thức , đăc biệt đó là mất trí của người lớn tuổi.
  • Vấn đề sức khỏe tâm thần ở trẻ em: Ở lứa tuổi trẻ em có nhiều rối loạn tâm thần như tự kỷ, tăng động giảm chú ý và các rối loạn hành vi của trẻ em.
  • Các rối loạn tâm thần sau các tổn thưởng ở não.
  • Vấn đề rối loạn nhân cách

NGUYÊN NHÂN CỦA RỐI LOẠN TÂM THẦN

Có nhiều yếu tố có thể là nguyên nhân của các rối loạn tâm thần trong đó được phân chủ yếu thành các nhóm như các yếu tố sinh học, trải nghiệm cuộc sống và các yếu tố môi trường, các yếu tố tâm lý và cá thể

·      Các yếu tố sinh học

Các yếu tố sinh học bao gồm các yếu tố về thể chất ảnh hưởng xấu đến sức khỏe tâm thần, các yếu tố đó bao gồm: di truyền, tổn thương trước và sau sinh, nhiễm trùng nhiễm độc, tổn thương hoặc bệnh não, mất cân bằng các chất sinh hóa, lạm dụng chất.

Ø  Di truyền

Các nghiên cứu trẻ sinh đôi chứng minh yếu tố di truyền đóng vai trò quan trọng trong phát triển các rối loạn tâm thần. Các rối loạn tâm thần như tự kỉ, tăng động giảm chú ý, trầm cảm, rối loạn lưỡng cực, tâm thần phân liệt và bệnh Alzheimer… là ví dụ điển hình chứng minh vai trò của di truyền đối với các rối loạn tâm thần[14]

Ø  Tổn thương khi mang thai và sau sinh

Các sự kiện xảy ra thời kì mang thai hoặc sau sinh như biến chứng hoặc nhiễm trùng khi sinh, thai nhi bị tiếp xúc với rượu hoặc cocain cũng có mối liên hệ với các rối loạn tâm thần thông qua qua ảnh hưởng đến sự phát triển của hệ thần kinh.

Ø  Nhiễm trùng, nhiễm độc, các bệnh lý cơ thể

Nhiều rối loạn tâm thần đã được chứng minh có mối liên hệ với các mầm bệnh là vi khuẩn hoặc virut mặc dù cơ chế không rõ ràng. Nhiều nghiên cứu đã cho thấy rằng các bệnh lý nhiễm trùng chẳng hạn như HIV có thể là một trong các nguyên nhân gây ra sa sút trí tuệ và rối loạn ám ảnh nghi thức.

Nhiều nghiên cứu cũng chỉ ra bệnh lý của chất trắng có thể gây ra các triệu chứng của rối loạn tâm thần, các bệnh lý mạch máu như tăng huyết áp là nguyên nhân gây ra sa sút trí tuệ…

Ø  Tổn thương và bệnh lý não

Bất kỳ tổn thương nào cho não bộ đều có thể gây ra các rối loạn tâm thần. Tỷ lệ cao hơn các rối loạn cảm xúc, loạn thần, lạm dụng chất được nhận thấy sau các chấn thương sọ não mặc dù không có mối liên hệ nhất quán với mức độ tổn thương. Nguyên nhân gây ra các rối loạn này có thể là trực tiếp hoặc gián tiếp. Các rối loạn tâm thần có thế xuất hiện cấp tính hoặc có thể là di chứng sau chấn thương (rối loạn ngôn ngữ, hành vi, nhận thức…).

Các khối u não cả lành tính và ác tính đều có thể gây ra các rối loạn tâm thần do chèn ép. Các triệu chứng đó bao gồm thay đổi nhận thức, phán đoán… thậm chí là có thể dẫn đến sa sút trí tuệ.

Nhiều nghiên cứu cũng chỉ ra các bất thường về cấu trúc não có mối liên hệ rối các rối loạn như tâm thần phân liệt và các rối loạn khác.

Ø  Mất cân bằng các chất sinh hóa

Sự mất cân bằng các chất sinh hóa não đã được chứng minh có mối liên quan mật thiết với các rối loạn tâm thần. Sự thay đổi của Dopamin đã được chứng minh liên quan đến các rối loạn như tăng động giảm chú ý, tâm thần phân liệt. Sự rối loạn của serotonin cùng với các chất sinh hóa khác như norepinephrin và dopamin đã được chứng minh liên quan trực tiếp đến rối loạn trầm cảm, rối loạn ám ảnh nghi thức, rối loạn stress sau sang chấn, lo âu lan tỏa. Sự mất cân bằng trong hệ GABA được chứng minh có môi liên quan với các rối loạn lo âu.

Ø  Lạm dụng chất

Lạm dụng chất lâu dài có thề gây ra các rối loạn tâm thần. Nghiện rượu có liên quan đến trầm cảm, các rối loạn loạn thần trong khi lạm dụng amphetamin và LSD có thể gây ra các triệu chứng loạn thần.

·      Trải nghiệm cá nhân và các yếu tố môi trường

Không giống như nguyên nhân sinh học và tâm lý. Nguyên nhân môi trường là các yếu tố gây stress mà cá nhân phải đối phó trong cuộc sống thường ngày. Các sự kiện gây ra sự mất mát và tổn thương nhiều khả năng có thể gây ra một rối loạn tâm thần cho một cá thể.

Các sự kiện của môi trường gây ra các rối loạn tâm thần thông qua sự tương tác phức tạp của xã hội, gia đình, tâm lý và các yếu tố sinh học.

Ø  Các sự kiện bất lợi, thiếu sự nuôi dạy, lạm dụng và bỏ bê

Các sự kiện bất lợi trong thời thơ ấu và khi trưởng thành, bao gồm lạm dụng tình dục, bị bạo hành, lạm dụng tình cảm, bạo lực gia đình và bắt nạt, có liên quan đến sự phát triển của nhiều rối loạn tâm thần, thông qua sự tương tác phức tạp của các yếu tố xã hội, gia đình, tâm lý và các yếu tố sinh học. Thiếu sự nuôi dạy của bố mẹ hoặc bị bỏ bê đã được chứng minh là có mối liên quan với trầm cảm và lo âu.

Ø  Các mối quan hệ

Các mối quan hệ trong gia đình, bạn bè và môi trường làm việc có liên quan đến sự phát triển các rối loạn tâm thần. Ví dụ việc ly hôn của cha mẹ hoặc mất cha hoặc mẹ có thể là nguy cơ phát triển các rối loạn tâm thần ở trẻ em.

Ø  Các yếu tố môi trường và biến đổi khí hậu

Sự thay đổi các yếu tố môi trường bao gồm biến đổi khí hậu có thể tác động trực tiếp gây ra các rối loạn tâm thần cấp tính hoặc mạn tính nhưng cũng có thể tác động gián tiếp thông qua các yếu tố khác (Ví dụ như gây ra sự mất mát, nghèo đói…).

Các nghiên cứu đã chỉ ra mối liên quan giữa phản ứng stress cấp xảy với các thảm họa môi trường. Nhưng đồng thời cũng có nhiều rối loạn tâm thần như lo âu, trầm cảm hoặc PTSD được chứng minh là hậu quả lâu dài của các thảm họa

Biến đổi khí hậu cũng được chứng minh là nguyên nhân gián tiếp gây các rối loạn tâm thần thông qua tác động tới sức khỏe thể chất của cá thể, thay đổi môi trường và mối quan hệ mà cá thể đó sinh sống….

·      Các yếu tố tâm lý và cá thể

Các yếu tố tâm lý và cá thể thông qua tương tác với môi trương dẫn đến sự thay đổi về mặt cảm xúc và có thể là nguyên nhân gây ra một rối loạn tâm thần. Việc phản ứng của một cá nhân với một sự kiện là rất khác nhau, một sự kiện có thể gây rối loạn cho cá thể này nhưng với cá thể khác thì không. Các nghiên cứu chỉ ra rằng đặc điểm tâm lý của các cá nhân không chỉ là yếu tố liên quan đến khởi phát mà còn liên quan đến duy trì các rối loạn tâm thần.

Lòng tự trọng quá cao hoặc quá thấp có thể là nguyên nhân dẫn đến các rối loạn tâm thần như gây hấn, các hành vi bạo lực, lo âu hoặc các rối loạn tâm thần khác.

CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRỊ

Để quản lý và điều trị cho các đối tượng có các rối loạn tâm thần cần có sự tham gia phối hợp đa ngành với các chuyên gia là các nhà tâm thần học, các nhà tâm lý học lâm sàng, các cán sự xã hội, nhà giáo dục…cũng như các chuyên gia y tế trong các chuyên khoa khác không phải tâm thần. Trong điều trị các rối loạn tâm thần có thể sử dụng các phương pháp hiệu quả khác nhau tùy theo tính chất bệnh tật và nguồn lực sẵn có. Các phướng thức điều trị các rối loạn tâm thần bao gồm:

·      Hóa dược liệu pháp

Có nhiều nhóm thuốc khác nhau được sử dụng trong điều trị các rối loạn tâm thần bao gồm

Ø  Nhóm các thuốc an thần kinh
Ø  Nhóm các thuốc bình thần, giải lo âu
Ø  Nhóm các thuốc chống trầm cảm
Ø  Nhóm các thuốc chỉnh khí sắc
Ø  Nhóm các thuốc kích thần
Ø  Nhóm các thuốc tăng cường chuyển hóa, nuôi dưỡng tế bào thần kinh
Ø  Nhóm các thuốc gây ngủ, chống co giật
Ø  Nhóm các thuốc gây loạn thần

Với sự phát triển của dược lý học và khoa học thần kinh, ngày càng nhiều các loại thuốc được phát triển và ứng dụng để điều trị các rối loạn tâm thần. Các rối loạn loạn thần có thể được điều trị một cách hiệu quả bằng các thuốc an thần kinh thế hệ cũ và mới. Các bệnh nhân rối loạn cảm xúc loại trầm cảm có thể được hưởng lợi từ việc sử dụng các thuốc chống trầm cảm. Với các rối loạn cảm xúc loại hưng cảm chỉ định điều trị đầu tay đối với bệnh nhân là các thuốc chỉnh khí sắc. Các thuốc giải lo âu và các thuốc chống trầm cảm là các thuốc được chỉ định để điều trị các thuốc giải lo âu. Ngày nay việc ứng dụng các loại thuốc kích thần cho các bệnh nhân có rối loạn tăng động giảm chú ý ngày càng được chứng minh bởi các bằng chứng khoa học về tính an toàn và hiệu quả.

Nhưng việc sử dụng thuốc cũng kéo theo các vấn đề đi kèm đó là các tác dụng không mong muốn cấp tính và lâu dài trên người bệnh. Hơn nữa việc điều trị bằng các loại thuốc không phải luôn luôn có hiệu quả mà có một tỷ lệ nhất định bệnh nhân vẫn không đạt được kết quả điều trị tốt mặc dù đã sử dụng tối ưu các loại thuốc điều trị.

·      Tâm lý trị liệu

Là một lựa chọn điều trị cho nhiều rối loạn khác nhau đặc biệt là các rối loạn liên quan đến tress. Có rất nhiều loại liệu pháp tâm lý. Phân loại theo phương thức tác động có liệu pháp tâm lý gián tiếp, liệu pháp tâm lý trực tiếp (ám thị, thôi miên…); phân loại theo thành phần người tham gia điều trị có liệu pháp tâm lý cá nhân, liệu pháp tâm lý nhóm, liệu pháp gia đình hay liệu pháp điều trị cặp đôi…Ngày nay một trong các liệu pháp tâm lý được ứng dụng nhiều nhất để điều trị các rối loạn tâm thần là liệu pháp nhận thức hành vi được sửa đổi tùy theo từng rối loạn cụ thể. Ngoài ra các liệu pháp khác có tính lịch sử lâu đời cũng vẫn được sử dụng và chứng minh có hiệu quả, ví dụ liệu pháp tâm lý động.

·      Các phương pháp khác

Ngoài tâm lý trị liệu, hóa dược liệu pháp, ngày nay với sự phát triển của khoa học kỹ thuật đã phát triển nhiều phương pháp khác điều trị cho các bệnh nhân có các rối loạn tâm thần. Liệu pháp sốc điện là một liệu pháp điều trị có từ lâu đời, mặc dù có một số tác dụng không mong muốn đặc biệt là các tác dụng trên nhận thức nhưng ngày nay sốc điện vẫn là một trong những phương pháp được ứng dụng có hiệu quả trong điều trị các rối loạn tâm thần nặng như trầm cảm nặng, trầm cảm kháng thuốc, tâm thần phân liệt kháng thuốc…Việc phát triển các kỹ thuật mới hơn, ít tác dụng không mong muốn hơn cũng đã và đang được tiến hành. Kỹ thuật kích thích từ xuyên sọ là một kỹ thuật sử dụng từ trường điều trị không gây co giật đã được chứng minh có hiệu quả trong điều trị trầm cảm kháng thuốc và đã được chấp thuận sử dụng rộng rãi trong điều trị trầm cảm đặc biệt là trầm cảm kháng trị. Các phương pháp khác như kích thích não sâu, kích thích dây thần kinh phế vị đã được phát triển, nghiên cứu và bước đầu cho những kết quả và hứa hẹn là một trong những lựa chọn tốt để điều trị các bệnh nhân có các rối loạn tâm thần

Ngoài ra trên thế giới có nhiều phương pháp khác nhau cũng được sử dụng trong điều trị các rối loạn tâm thần ví dụ việc sử dụng các phương pháp có truyền như sử dụng thuốc từ lá cây, châm cứu…tuy không có nhiều nghiên cứu về hiệu quả của các phương pháp này.

TRẮC NGHIỆM SÀNG LỌC TRẦM CẢM Ở NGƯỜI CAO TUỔI

1. Về cơ bản tôi hài lòng với cuộc sống của mình

 
 

2. Tôi cảm thấy cuộc sống của mình thật là trống rỗng

 
 

3. Hiện tôi đã từ bỏ nhiều hoạt động và thú vui

 
 

Question 1 of 3

1 thought on “TỔNG QUAN VỀ RỐI LOẠN TÂM THẦN

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *